خودرویی که در حالت پارک، موتور آن روشن است، در هر دقیقه بخشی از هزینه سوخت سازمان را هدر می‌دهد؛ هزینه‌ای که بسیاری از مدیران ناوگان حتی متوجه آن نمی‌شوند. پژوهش‌های اخیر در حوزه تلماتیک نشان می‌دهد که تنها با بهینه‌سازی عملیات و بدون خرید حتی یک خودروی جدید، می‌توان در سال نخست حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از مصرف سوخت ناوگان را کاهش داد.
رفتار رانندگان نیز تأثیر قابل‌توجهی بر مصرف سوخت دارد. عواملی مانند ترمزگیری شدید، سرعت غیرمجاز و روشن ماندن غیرضروری موتور در حالت درجا می‌توانند باعث شوند مصرف سوخت خودروهای مشابهی که مأموریت یکسانی انجام می‌دهند، تا ۳۰ درصد با یکدیگر تفاوت داشته باشد. حال چگونه مصرف سوخت ناوگان سازمانی را کاهش دهیم؟
این اختلاف میان خودروهای کم‌مصرف و پرمصرف در یک ناوگان تصادفی نیست. این تفاوت قابل اندازه‌گیری،به وسیله یک نرم افزار حمل و نقل سازمانی هوشمند تحلیل و اصلاح است. برای شناسایی و کاهش آن نیز لزوماً به بودجه بیشتر سوخت نیاز ندارید؛ بلکه باید شاخص‌های کلیدی مناسبی را تعریف و پایش کنید.
چرا شاخص های مصرف سوخت از قیمت سوخت مهم‌ترند؟
بسیاری از مدیران، هزینه سوخت را یک هزینه ثابت می‌دانند که عمدتاً به قیمت بازار وابسته است. بااین‌حال، پژوهش‌های جدید در حوزه مدیریت ناوگان این دیدگاه را به چالش کشیده‌اند. مطالعات انجام‌شده روی ناوگان‌های مجهز به سامانه‌های تلماتیک نشان می‌دهد که حتی میان خودروهای مشابهی که در شرایط تقریباً یکسان فعالیت می‌کنند، تفاوت بهره‌وری تا ۲۰ درصد وجود دارد.
این اختلاف عمدتاً نه به قیمت سوخت، بلکه به عواملی مانند رفتار راننده، انتخاب و بهینه‌سازی مسیر و وضعیت نگهداری و تعمیرات خودرو مربوط می‌شود.
به بیان ساده، دو خودروی مشابه که مسیرهای یکسانی را طی می‌کنند، بسته به اینکه چه کسی رانندگی می‌کند، خودرو تا چه اندازه به‌درستی نگهداری می‌شود و روشن ماندن موتور در حالت درجا تا چه حد کنترل می‌شود، می‌توانند مصرف سوخت کاملاً متفاوتی داشته باشند.
شاخص های کلیدی قابل اندازه‌گیری، این تفاوت‌های پنهان را به داده‌هایی قابل مشاهده و قابل مدیریت تبدیل می‌کنند؛ داده‌هایی که می‌توان بر اساس آن‌ها عملکرد خودروها و رانندگان را مقایسه کرد، نقاط پرهزینه را شناسایی کرد و برای کاهش مصرف سوخت تصمیم‌های دقیق‌تری گرفت.
شاخص های کلیدی چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟
| مصرف سوخت به ازای مسافت | میزان سوخت مصرف‌شده به ازای هر کیلومتر یا مایل طی‌شده | مبنای اصلی سنجش بهره‌وری سوخت است و امکان مقایسه عملکرد خودروهای مختلف را فراهم می‌کند. |
| هزینه سوخت به ازای مسافت | هزینه سوخت به ازای هر کیلومتر طی‌شده | بهره‌وری سوخت را مستقیماً به هزینه‌های عملیاتی مرتبط می‌کند. |
| درصد زمان درجا | سهم زمان روشن بودن موتور که خودرو در حالت توقف قرار دارد | کارکردن موتور در حالت درجا یکی از مهم‌ترین عوامل اتلاف سوخت و در عین حال یکی از ساده‌ترین موارد برای اصلاح است. |
| امتیاز بهره‌وری راننده | امتیازی ترکیبی بر اساس شتاب‌گیری، ترمزگیری، زمان درجا و سرعت | رانندگان و فرصت‌های آموزشی و اصلاحی موردنیاز برای بهبود عملکرد آن‌ها را شناسایی می‌کند. |
| نرخ انحراف از مسیر | مقایسه مسافت واقعی طی‌شده با مسافت مسیر برنامه‌ریزی‌شده | انحراف‌های غیرضروری و ضعف در برنامه‌ریزی مسیر را شناسایی می‌کند و به کاهش مسافت و مصرف سوخت کمک می‌کند. |
| سوخت خریداری‌شده در مقایسه با سوخت مصرف‌شده | اختلاف میان میزان سوخت خریداری‌شده و میزان سوخت واقعی مصرف‌شده | به شناسایی نشت، سرقت یا استفاده غیرمجاز از کارت سوخت کمک می‌کند. |
| تغییرات مصرف سوخت مرتبط با نگهداری و تعمیرات | تغییر میزان مصرف سوخت پس از به‌تعویق‌افتادن سرویس‌های دوره‌ای | نشان می‌دهد که نگهداری نامناسب چگونه به‌تدریج و بدون جلب توجه، بهره‌وری سوخت را کاهش می‌دهد. |
از کدام شاخص ها شروع کنیم؟
لازم نیست هر ناوگانی از همان ابتدا هر ۱۰ شاخص را پایش کند. برای شروع، بهتر است ابتدا روی شاخص‌هایی تمرکز کنید که سریع‌تر قابل اندازه‌گیری و اصلاح هستند و بیشترین اثر را بر کاهش هزینه‌ها دارند:
درصد زمان درجا: یکی از سریع‌ترین فرصت‌ها برای کاهش مصرف سوخت است و معمولاً با تدوین سیاست‌های مشخص و افزایش آگاهی رانندگان می‌توان آن را بهبود داد.
مصرف سوخت به ازای مسافت: شاخص پایه‌ای برای سنجش بهره‌وری سوخت و مبنای تحلیل سایر شاخص‌هاست.
امتیاز بهره‌وری راننده: داده‌های خام مربوط به رفتار رانندگی را به اطلاعات قابل استفاده برای آموزش و ارائه بازخورد به رانندگان تبدیل می‌کند.
سوخت خریداری‌شده در مقایسه با سوخت مصرف‌شده: به مدیران کمک می‌کند مغایرت‌ها را شناسایی کنند و مشخص شود هزینه سوخت دقیقاً در کجا صرف می‌شود.
پس از آنکه این چهار شاخص به وضعیت پایدار رسیدند و به‌صورت هفتگی یا ماهانه بررسی شدند، می‌توانید سایر شاخص ها را نیز اضافه کنید. در این مرحله، شاخص‌های تکمیلی بیشتر به تعمیق تحلیل عملکرد ناوگان و شناسایی فرصت‌های بیشتر برای بهینه‌سازی کمک می‌کنند.
چرا باید به زمان درجا توجه ویژه‌ای داشت؟
روشن ماندن موتور در حالت توقف در نگاه اول مسئله مهمی به نظر نمی‌رسد؛ خودرو حرکتی ندارد و ممکن است تصور شود که هزینه‌ای نیز ایجاد نمی‌کند. اما داده‌های حاصل از پایش ناوگان با سامانه‌های تلماتیک تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند. برنامه‌های کاهش زمان درجا می‌توانند به‌طور مستمر، کاهش قابل‌اندازه‌گیری مصرف سوخت و انتشار آلاینده‌ها را به همراه داشته باشند. برای خودروهای سنگین، حتی زمانی که خودرو متوقف است، روشن ماندن موتور می‌تواند به مصرف نزدیک به یک لیتر سوخت در ساعت منجر شود.
بیشتر توصیه‌های عملیاتی نیز یک هدف مشخص را دنبال می‌کنند: زمان درجا باید کمتر از حدود ۱۰ درصد کل زمان روشن بودن موتور باشد.
اگر این میزان بالاتر باشد، معمولاً باید به دنبال عادت‌های نادرست رانندگی و بهره‌برداری بود، نه عواملی مانند مسیر یا شرایط آب‌وهوایی. همین موضوع باعث می‌شود «درصد زمان درجا» یکی از ساده‌ترین و سریع‌ترین شاخص ها برای اقدام و بهبود باشد؛ شاخصی که می‌تواند بدون سرمایه‌گذاری سنگین، به کاهش مصرف سوخت و هزینه‌های عملیاتی ناوگان کمک کند.
رفتار راننده چه ارتباطی با حضور و غیاب و زمان‌بندی شیفت‌ها دارد؟
در این مرحله، شاخص‌های مصرف سوخت دیگر صرفاً موضوعی مرتبط با مدیریت ناوگان نیستند. خستگی راننده، شیفت‌های فشرده و برنامه‌ریزی نامنظم می‌توانند احتمال بروز رفتارهایی مانند ترمزگیری شدید، سرعت غیرمجاز و روشن ماندن غیرضروری موتور را افزایش دهند؛ رفتارهایی که مستقیما به افزایش مصرف سوخت منجر می‌شوند.
ناوگان‌هایی که اطلاعات برنامه‌ریزی رانندگان، الگوی شیفت‌ها و داده‌های حضور و غیاب را در کنار داده‌های تلماتیک تحلیل می‌کنند، تصویر کامل‌تری از عملکرد ناوگان به دست می‌آورند.
نرم‌افزارهای مدیریت نیروی کار از جمله سیستم حضور و غیاب که اطلاعات دقیق شیفت‌ها و حضور و غیاب را ثبت می‌کنند، بخش مهمی از این تصویر را در اختیار مدیران ناوگان قرار می‌دهند. زیرا داشبورد شاخص های کلیدی قابل اندازه‌گیری مصرف سوخت، بدون درنظرگرفتن اطلاعات مربوط به زمان‌بندی و شیفت‌ها، فقط نشان می‌دهد چه اتفاقی افتاده است، نه اینکه چرا رخ داده است.